Nihilisme in opmars - Als jongeren zeggen: “het maakt toch allemaal niks uit”

Over nihilisme online, wanneer het een vibe is, en wanneer je moet ingrijpen

Digisaurus Freek op Radio 1 over Nihilisme

Je hoort het steeds vaker in de toon van jongeren, cynische humor, donkere memes, “no future”, en zinnen als “het maakt toch allemaal niks uit”. Soms is dat gewoon ironie. Soms is het een manier om stress weg te lachen. En soms is het een signaal dat er online iets speelt dat groter is dan een slechte dag. Nihilisme is online aan populariteit aan het winnen.

Te snel minimaliseren is gevaarlijk. Te snel panikeren is dat ook. Mediaopvoeding is dan, samen leren kijken, samen taal geven, en weten wat je moet doen als je je echt zorgen maakt.

3 dingen om te weten, voor je conclusies trekt

1) “Nihilisme” is geen diagnose, het is vaak een taal

Bij veel jongeren is “niets doet ertoe” geen levensvisie. Het is een stijl. Een manier om te tonen dat je niet geraakt wordt, of om jezelf te beschermen tegen teleurstelling. Ze gebruiken het in onderlinge communicatie.

Dat zie je dus ook in online humor. Donkere grappen werken als een soort sociaal schild: je hoort erbij, je blijft cool, je hoeft niet uit te leggen wat je voelt.

Mediaopvoedingstip: niet beginnen bij de moraal, wel bij de betekenis. “Is dit humor voor jou, of is dit ook hoe het soms echt voelt?”

2) Doemscrollen kan doemdenken voeden

Als jongeren veel content zien die draait rond conflict, crisis en cynisme, dan kan dat hun blik kleuren. Niet omdat ze “zwak” zijn, wel omdat herhaling iets doet. Je brein leert: dit is de toon van de wereld, dus zo kijk ik ook. Het nieuws de voorbije jaren was niet altijd vrolijk: van pandemieën over oorlogen naar klimaatcrisis tot ruziënde wereldleiders. De toekomst is onzeker en neigt vaak naar een negatief beeld.

Mediaopvoedingstip: Blijf niet steken in schermtijd als getal, maar kijk naar de mix: "Welke content geeft energie, welke content geeft je een leeg gevoel?"

3) Er zijn extremen, maar niet overal en altijd

De voorbije jaren waarschuwden veiligheidsdiensten voor online ecosystemen waarin geweld, vernedering en uitbuiting genormaliseerd worden, vaak met jongeren als doelgroep. In die context duikt het begrip “nihilistic extremist violence” op, als geweld dat niet zozeer een duidelijke ideologie volgt, maar geweld zelf verheerlijkt, en dat zich sterk online verspreidt. Termen die vaak opduiken zijn dan The Com, 764 of gelijkaardige groepen.

‘The Com’, of voluit ‘The Community’, is eigenlijk geen één vaste groep. Je kan het beter zien als een online ecosysteem, een verzameling van subgroepen en netwerken die elkaar vinden en elkaar versterken. Die groepen krijgen vaak namen met cijfercombinaties, zoals 764, of met donkere, provocerende verwijzingen zoals “No Lives Matter”, een cynische knipoog naar de Black Lives Matter-beweging. In die brede verzamelterm worden ze dan samen aangeduid als ‘The Com’.

Belangrijke nuance: dit betekent niet dat elke jongere met cynische humor “in gevaar” is. Het betekent wel dat jij als ouder of professional best een rustig plan hebt voor wanneer er wél alarmsignalen zijn.

Wat kan je vandaag doen? Drie sporen die elkaar opvolgen

Spoor 1, verbinding, zonder preektoon

Als je één ding meeneemt, laat het dit zijn: je raakt sneller tot de kern als je eerst nieuwsgierig bent naar de functie van die nihilistische toon.

Probeer zinnen zoals:

• “Is dit vooral humor, of voel je dat soms ook echt?”

• “Wanneer komt dat ‘het maakt niet uit’ vooral, na scrollen, na school, als je moe bent?”

• “Welke accounts maken je hoofd zwaarder, welke geven lucht?”

• “Als er toch íets toe doet voor jou, wat is dat dan?”

  
  

Een kleine werkvorm die vaak werkt: vraag je jongere om drie stukken content te tonen die “typisch” zijn voor de laatste week. Niet om te controleren, wel om samen te leren kijken. Dan krijg je context, en blijft het gesprek open.

Spoor 2, begrenzing, zonder strijd

Als doemscrollen doemdenken wordt, helpt het vaak om niet meteen te focussen op “minder scherm”, maar op “meer ademruimte”.

Haalbare afspraken die ik vaak zie landen in echte gezinnen:

• Een korte vaste pauze na intens scrollen, bijvoorbeeld voor het slapengaan. Zet timers en schakel schermvrije plaatsen (vb. slaapkamer) en schermvrije momenten in (vb. aan tafel).

• Kuis samen het algoritme op. Sommige apps laten jou het algoritme resetten. Anders kan je samen op zoek naar andere accounts om te volgen.

• Eén moment per week samen kijken, kort en bewust. Dat is verbinding, geen politiecontrole. Toon elkaar de leuke zaken die jullie tegengekomen zijn.

  
  

Spoor 3, veiligheid, als je echt ongerust bent

Er zijn situaties waarin je sneller moet schakelen. Zeker bij druk, chantage, dreiging, of seksueel getinte afpersing.

Signalen die je ernstig neemt, vooral als ze samen voorkomen:

• Plots extreem geheimzinnig gedrag rond chatten of accounts

• Paniek bij het verliezen van een toestel of profiel

• Dreigingen of chantage

• Sterke schaamte, slecht slapen, angst, “ik heb iets dom gedaan” maar niet durven vertellen

• Druk om geld te sturen, cadeaukaarten te kopen, of “opdrachten” uit te voeren

  
  

Bij sextortion of grensoverschrijdende sexting raadt Child Focus expliciet aan om hulp te zoeken, en zij zijn 24 op 24 bereikbaar via 116 000.

Digisaurus digitale EHBO, wat je doet als het misloopt

Als je vermoedt dat er chantage, sextortion of zware druk speelt, helpt een kort stappenplan. Niet om alles zelf op te lossen, wel om de eerste uren juist te handelen.

1. Blijf nabij en blijf rustig. Zeg letterlijk: “Je bent niet alleen, ik draag dit mee.”

2. Geen straf in het eerste gesprek. Straf maakt geheimhouding groter.

3. Bewaar wat nodig is. Screenshots van gesprekken, profielen, dreigingen, maar ga niet graven op een manier die escaleert.

4. Verbreek contact en meld. Blokkeren, rapporteren, privacy strenger.

5. Schakel hulp in. Bij sextortion kan je 24 op 24 bij Child Focus terecht op 116 000.

6. Zoek ook ondersteuning als je twijfelt. Hulplijn 1712 luistert, geeft advies en verwijst door bij vragen over geweld, misbruik en kindermishandeling.

Tot slot, nihilisme is soms een roep om betekenis

Donkere taal is niet automatisch gevaar. Jongeren testen stijl, grenzen en identiteit. Maar donkere taal is wél een kans om dichterbij te komen.

Mediaopvoeding betekent hier niet “internet weg”. Mediaopvoeding betekent: je kind helpen om opnieuw betekenis, invloed en veiligheid te voelen, online en offline.